Ngày xửa ngày xưa, ở quận Cao Bình có vợ chồng bác tiều phu Thạch Nghĩa, vợ chồng bác rất hay giúp đỡ mọi người, như giúp đỡ người già, đắp đập, làm đê, khơi thông mương máng. Buồn một nỗi, tuy tuổi đã cao nhưng gia đình bác vẫn chưa có con. Nhìn cảnh nhà nhà sum họp ấm cúng mà nhà mình thì cô đơn heo hắt, hai vợ chồng bác buồn lắm.

Thấy tấm lòng của vợ chồng ông bà, Ngọc hoàng lệnh cho Thái tử xuống đầu thai làm con trai của ông bà. Không lâu sau thì bà Thạch có thai, nhưng đau buồn thay, ông Thạch bệnh nặng qua đời. Bà vất vả một mình sinh con.

Con trai ra đời, thông minh và kháu khỉnh nên bà đặt tên cho cậu là Thạch Sanh. Chẳng được bao lâu sau, thì bà cũng bệnh nặng mà qua đời, từ đó Thạch Sanh sống một mình côi cút trong túp lều nhỏ dưới gốc đa, tài sản chỉ có một chiếc khố che thân và một chiếc rìu để đốn củi kiếm cơm. Năm Thạch Sanh 13 tuổi, Ngọc Hoàng sai người xuống dậy cho Thạch Sanh võ nghệ và nhiều phép thần thông biến hóa.

Một ngày nọ, có người bán rượu tên là Lý Thông đi ngang qua đó ghé lại nghỉ chân. Thấy Thạch Sanh hiền lành, khỏe mạnh lại mồ côi, Lý Thông ngẫm nghĩ:

Thạch Sanh khỏe mạnh lại khù khờ thế này, mang nó về nhà giúp việc chắc hẳn đỡ được bao nhiêu.

Hắn ngỏ ý kết nghĩa anh em với Thạch Sanh, Thạc Sanh thấy có người thương mình thì vui vẻ nhận lời. Kết nghĩa xong, Lý Thông mời Thạc Sanh về nhà ở để dễ bề lợi dụng.

Bấy giờ, trong vùng có một con trăn tinh thường bắt người ăn thịt, nhà vua đã bao lần cho quan quân vây đánh nhưng vì nó có nhiều phép thần thông nên không ai làm gì được. Nhà vua truyền lệnh ai có thể giết được Trăn tinh sẽ có thưởng hậu hĩnh, đã rất nhiều anh hùng tráng sĩ từ các phương đến giết trăn tinh nhưng đều bỏ mạng. Vua không biết làm gì để ngăn cản trăn tinh nên thỏa thuận sẽ xây miếu thờ và mỗi năm sẽ hiến tế cho nó một mạng người. Năm đó đến lượt Lý Thông đi hiến mạng. Mẹ con Lý Thông lo lắng không biết phải làm thế nào, Lý thông liền nghĩ ra âm mưu cho Thạch Sanh đi thế mạng. Chiều đó, Lý Thông làm một bữa cơm thịnh soạn, thấy Thạch Sanh đi đốn củi về, hắn ta gọi Thạch Sanh vào ngồi vừa uống rượu vừa ngon ngọt:

Em này, em sống với ta đã lâu, anh em đã như keo sơn, hôm nay đến lượt anh đi canh miếu thờ, ngặt vì cất dở mẻ rượu, tối nay em đến miếu canh hộ cho anh, rồi đến sáng mai em về.

Thạch Sanh hiền lành, vội tin ngay:

Được, anh cứ ở nhà lo việc nhà, em sẽ thay anh ra miếu thờ trông coi.

Đêm đến, Thạch Sanh đang ngồi canh miếu bỗng thấy gió thổi cây rung, không khí lạnh buốt, một con trăn tinh to lớn hiện ra giơ vuốt, nhe nanh hà hơi tóe lửa, lao tới định ăn thịt Thạch Sanh. Thạch Sanh bình tĩnh vung búa đánh nhau với trăn tinh, dùng các phép thần thông đã được dạy chiến đấu với chăn tinh, cuối cùng Thạch Sanh cũng giết được nó. Chàng chặt đầu Trăn tinh, đốt xác nó thì bỗng hiện ra một chiếc cung tên bằng vàng. Thạch Sanh mang cả cung cả đầu trăn hăng hái đi về.

Thấy Thạch Sanh trở về, mẹ con Lý Thông sợ hãi, cứ ngỡ là hồn Thạch Sanh về báo oán nên quỳ lạy khấn vái:

Em à, em sống khôn chết thiêng, mai anh sẽ mua hương hoa khấn cho em, mong em sớm siêu thoát.

Vẫn thấy Thạch Sanh đập cửa:

Em đây mà, em đã giết được trăn tinh rồi.

Lúc đó mẹ con Lý Thông mới hoàn hồn. Thạch Sanh kể đầu đuôi câu chuyện giết trăn tinh cho mẹ con Lý Thông nghe, Lý Thông nghe xong thì nảy ra một kế:

Chết rồi, trăn tinh là của vua nuôi xưa nay, bây giờ em giết nó thế nào cũng bị vua phạt tội chết. Thôi thế này đi, em mau trốn lại vào rừng, mọi việc cứ để anh ở lại đây tìm cách đối phó. Khi nào mọi chuyện êm xuôi, anh sẽ vào rừng tìm em về.

Nghe lời Lý Thông, Thạch Sanh bỏ trốn về túp lều cũ ở trong rừng, Lý Thông vội vã mang đầu Trăn tinh lên ngay kinh đô để báo công. Nhà vua vui mừng, lập tức phong cho Lý Thông chức đô đốc.

Ít lâu sau, nhà vua mở hội kén chồng cho con gái là công chúa Quỳnh Nga. Hội mở đã lâu mà vẫn chưa tìm được chàng rể nào ưng ý. Một hôm công chúa đang dạo chơi vườn đào thì một con chim đại bàng khổng lồ sà xuống cắp đi. Thạch Sanh đang ngồi nghỉ dưới gốc cây thì nghe tiếng kêu cứu thất thanh, ngẩng đầu lên thì thấy một con chim đại bàng cắp một cô gái, chàng bèn giương cung bắn trúng một cánh của chim. Đại bàng bị trúng tên thì máu chảy rớt xuống đất, Thạch Sanh cứ thé lần theo vết máu đến một hang động. Chàng đánh dấu cửa hang rồi quay trở lại túp lều cũ.

Nhà vua sai Lý Thông đi tìm công chúa, hứa rằng nếu cứu được công chúa thì sẽ gả nàng cho hắn và hắn sẽ trở thành phò mã. Lý Thông vừa mừng, vừa lo, y lập kế mở hội hát xướng mười ngày để nghe ngóng dò la tin tức. Đến ngày thứ mười, biết tin Lý Thông mở hội, Thạch Sanh đến thăm và kể cho Lý Thông nghe toàn bộ chuyện bắn đại bàng tìm thấy cửa hang động. Lý Thông mừng vui khôn xiết, hậu đãi Thạch Sanh và nhờ chàng dẫn đường đến hang Đại bàng cứu công chúa.

Đến đến cửa hang, Lý Thông bảo Thạch Sanh:

Em cầm một đầu dây thừng trèo xuống, anh trên này giữ dây, khi nào cứu được công chúa em giật dây anh sẽ kéo em lên.

Thạch Sanh xuống tới nơi gặp được công chúa, chàng nhân lúc đại bàng còn đang ngủ say cứu công chúa lên, công chúa hẹn thề sẽ kết duyên với Thạch Sanh. Lý Thông kéo được công chúa lên thì sai người đưa công chúa về cung, còn hắn giả vờ ở lại cứu Thạch Sanh, ngờ đâu hắn rút dây thừng, lấy đá lấp lấy miệng hang rồi bỏ về cung nhận công. Từ ngày được Thạch Sanh cứu, công chúa ôm mộng nhớ nhung Thạch Sanh, đã bao lâu mà chàng vẫn chưa quay về, công chúa đau buồn mà hóa câm, cũng vì thế nên nhà vua hoãn đám cưới của nàng với Lý Thông.

Về phần Thạch Sanh, thấy cửa hang bị lấp, chàng không có cách nào lên được, lúc này đại bàng rỉnh dậy không thấy công chúa đâu, lại thấy Thạch Sanh – người đã bắn trúng nó lần trước, nó gầm lên giận dữ, lao vào đánh Thạch Sanh. Thạch Sanh với võ công và phép thuật cao cường của mình, cộng thêm Đại bàng vì vết thương còn nặng nên hai bên chỉ giao chiến một lúc là nó đã bị Thạch Sanh đánh bại, ngã lăn ra đất. Trong lúc Thạch Sanh đang tìm cách thoát khỏi hang, khi chàng đi sâu vào trong hang động thì gặp Thái Tử con vua Thủy Tề đang bị nhốt trong cũi sắt, Thạch Sanh phá tan cũi sắt giải thoát cho Thái Tử. Để trả ơn Thạch Sanh cứu mạng, Thái tử ngỏ ý mời Thạch Sanh xuống Thủy cung chơi và đáp lễ.

Vua Thủy Tề thấy con trai về mừng lắm, thiết đãi Thạch Sanh rất thịnh soạn. Trong thời gian lưu lại thủy cung, một hôm Thạch Sanh đang cùng Thái tử dạo chơi thì một con Hồ Tinh xuất hiện, biến thành một cô gái xinh đẹp để cám dỗ, mê hoặc hại chàng. Thạch Sanh bắt nó phải hiện nguyên hình là một con cáo chín đuôi và hóa phép giam nó lại. Để bày tỏ lòng biết ơn Thạch Sanh, vua Thủy Tề mời chàng ở lại Thủy cung và phong chức tước cho chàng, nhưng chàng từ chối, Vua Thủy Tề tặng chàng một cây đàn thần và một niêu cơm, dặn chàng sẽ có khi dùng tới. Thạch Sanh cảm tạ cha con Thái tử rồi trở về gốc đa xưa.

Cứ tưởng từ giờ Thạch Sanh sẽ tiếp tục sống một cuộc sống bình dị như xưa, nào ngờ sóng gió lại ập tới. Hồn hai yêu quái trăn tinh và đại bàng bị Thạch Sanh giết gặp nhau, chúng âm mưu tìm cách hãm hại Thạch Sanh. Chúng vào kho châu báu của nhà vua lấy cắp vàng bạc giấu ở gốc đa nơi Thạch Sanh ở, rồi tìm cách dẫn quân lính tới. Quân lính khi tìm thấy châu báu ở gốc đa thì ngay lập tức bắt trói Thạch Sanh tống vào ngục tối. Nhà vua sai Lý Thông xử tội Thạch Sanh. Lý Thông hả hê lắm, vì hắn biết công chúa suốt ngày nhớ nhung Thạch Sanh, lần này hắn quyết bắt ép Thạch Sanh vào tội chết.

Trong tù, Thạch Sanh buồn rầu, chàng lấy đàn thần ra gảy, tiếng đàn lúc trầm lúc bổng, lúc ai oán xót thương cho số phận, lúc lại oán trách Lý Thông, người mà hắn đã từng hết lòng yêu quý. Nghe tiếng đàn, công chúa bừng tỉnh dậy, cười cười, nói nói. Nhà vua vui mừng nghe công chúa nói rõ ngọn ngành lập tức hạ lệnh cho gặp Thạch Sanh, Thạch Sanh kể hết lại sự tình từ khi giết trăn tinh cho đến đại bàng. Vua cho người bắt mẹ con Lý Thông, phạt tội chết, Thạch Sanh nể tình xưa nghĩa cũ, nên xin vua cho mẹ con Lý Thông được sống. Mẹ con Lý thông được tha mừng vui khôn xiết, vội lạy Thạch Sanh rồi cuốn gói về quê.

Thạch Sanh được nhà vua cảm tạ và chọn ngày lễ gả công chúa cho. Nghe tin nhà vua gả công chúa Quỳnh Nga cho một tên nông dân nghèo, chư hầu 18 nước láng giềng oán hận lắm, họ quan to chức lớn bao lần sang ngỏ lời muốn cưới Quỳnh Nga không được nên mang mối hận thù, giờ nghe tin công chúa lấy chồng thì nổi giận đùng đùng, kéo quân đến kinh thành bao vây gây sự.

Thạch Sanh bèn mang đàn do vua Thủy Tề tặng lên tường thành gảy. Tiếng đàn thần của Thạch Sanh phân rõ lẽ thiệt hơn, phải trái, làm cho quân sĩ các nước chư hầu mềm lòng, nản chí. Kẻ nhớ mẹ nhớ cha, người thương con nhớ vợ, ai cũng muốn về và ngại việc binh đao, cuối cùng các nước chư hầu đều thuận lui binh. Thạch Sanh mời họ ăn cơm. Chàng có niêu cơm thần nhỏ bé nhưng xới bao nhiêu bát cũng không hết, niêu cơm vẫn đầy như cũ, khiến cho các nước chư hầu càng thêm kính phục.

Từ đó, Thạch Sanh và công chúa hạnh phúc bên nhau, sau này vua cha mất, giao lại ngôi báu cho Thạch Sanh, dân chúng dưới thời của của chàng luôn hòa thuận no ấm, cuộc sống vui vẻ và hạnh phúc.

Sưu tầm, tổng hợp