Ngày xửa ngày xưa, có một người tiều phu tên là Cuội. Một hôm, như mọi ngày, Cuội ta vác rìu vào rừng sâu kiếm củi. Đi đường đã lâu, Cuội bèn ngồi nghỉ bên con suối. Giật mình thấy một cái hang cọp, trước hang có bốn con cọp con đang vờn nhau, cuội liền xông đến vung rìu cho mỗi con một nhát. Bốn con cọp ngã lăn ra đất, cọp mẹ vừa đi kiếm ăn về, thấy thế thì gầm lên kinh hoàng. Cuội sợ hãi vội trèo lên một cây cao gần đó. Từ trên cây nhìn xuống, Cuội thấy cọp mẹ đau đớn lồng lộn vì đàn con đã chết, lát sau cọp mẹ lẳng lặng đi đến gốc cây chỗ Cuội nấp. Tưởng rằng Cọp mẹ đến trả thù Cuội, ai dè, nó ngoạm một ít lá về nhai mớm cho con. Kì lạ thay, chỉ một lát sau bốn con cọp con đã vẫy đuôi sống lại, đứng vờn quanh mẹ. Mẹ cọp vội vã tha con đi nơi khác an toàn hơn. Cuội nghĩ chắc hẳn cây kia là cây quý, bèn đợi mẹ con cọp đi khỏi, mới tụt xuống, tìm đến cây kia đào mang về.

Đang đi thì Cuội gặp một ông lão nằm chết bên bãi cỏ, Cuội liền bứt ngay mấy lá nhai mớm cho ông. Thật khó tin làm sao, vừa mớm xong, ông lão mở mắt ngồi dậy, ông lão ngỡ mình đã chết bỗng nhiên tỉnh lại thì lấy làm lạ lắm, ông liền hỏi Cuội, cuội thật thà kể lại đầu đuôi câu chuyện. Vừa dứt thì ông lão thốt lên:

Trời ơi! Loại cây này hẳn là loại cây có phép “cải tử hoàn sinh” đó con. Trời đã ban cho con để con có thể cứu giúp dân lành đó, con hãy mang về chăm sóc cho cây thật tốt, nhớ là tưới cây bằng nước sạch, đừng tưới nước bẩn mà cây bay về trời nhé.

Nói rồi ông lão chống gậy đi. Cuội hăm hở gánh cây về nhà trồng ở góc vườn phía đông, luôn luôn nhớ lời ông lão dặn, ngày nào cũng tưới bằng nước giếng trong.

Từ ngày có cây thuốc quý, Cuội đã cứu giúp được rất nhiều người, phàm là người hiền lành chất phác dù xa mấy Cuội cũng đến cứu giúp. Cuội được dân làng vô cùng yêu mến.

Một lần nọ, đang đi ra suối gánh nước, Cuội bắt gặp xác một con chó chết trôi. Cuội vớt con chó lên, lấy lá cây thần ra mớm cho chó sống lại. Con chó tỉnh lại thì vẫy đuôi tíu tít, quấn quít bám theo tỏ lòng biết ơn. Từ đó, một người một chó đi đâu cũng có nhau.

Lại một lần khác, đang ngồi tỉ tê trò chuyện với chó thì có một phú ông hớt hải chạy đến tìm Cuội xin cứu lấy con gái vừa sảy chân chết đuối. Cuội vui vẻ mang thuốc lá chữa cho cô gái. Một lát sau, cô gái mở mắt tỉnh dậy, da dẻ lại hồng hào như cũ. Thấy Cuội cứu mình, cô xin cha cho làm vợ Cuội, phú ông bằng lòng đồng ý cho cô về ở với Cuội. Cuộc sống của Cuội cứ êm đềm và hạnh phúc như thế cho đến một ngày nọ. Có bọn cướp đi qua nhà Cuội, nghe nói Cuội có phép cải tử hoàn sinh, chúng bèn tính kế giết vợ Cuội rồi moi ruột gan vứt xuống sông. Chúng thầm nghĩ: “thế này thì có thần thông đến mấy cũng không cứu được”, rồi chúng bỏ đi. Lúc Cuội về đến nhà thì vợ đã chết từ bao giờ. Cuội mớm bao nhiêu lá cũng không sống dậy, thân thể lạnh ngắt như cũ.

Cuội đau đớn cứ ôm xác vợ mà khóc. Thấy chủ như thế, con chó mới lại gần, xin được hiến ruột mình thay vào ruột vợ chủ để trả ơn cứu mạng. Cuội chưa làm thế bao giờ, nhưng còn nước còn tát, đành mượn ruột chó thay vào ruột người xem sao. Bỗng nhiên lúc sau, chị vợ sống dậy, trẻ đẹp như xưa. Hai vợ chồng ôm nhau vừa mừng vừa tủi. Thương chó có nghĩa tình, Cuội nặn thử bộ ruột bằng đất, đặt vào bụng chó, mớm cho chó ít lá, lát sau chó cũng sống lại. Từ đó, vợ chồng càng khăng khít, chủ – chó càng thân nhau hơn.

Ngặt một nỗi, từ lần đó, vợ Cuội bỗng đổi tính khác, cứ nhớ nhớ quên quên, Cuội vừa dặn xong lại quên nên nhiều lúc làm Cuội bực mình. Ngày nào cũng phải dặn đi dặn lại chị vợ không được tưới nước bẩn vào cây, nhưng rồi chị vợ lại cứ lú lẫn đi mất.

Hôm ấy, Cuội vào rừng kiếm củi. Trước khi đi Cuội có dặn vợ:

Có đái thì đái bên tây, chớ đái bên đông cây bay về trời.

Chị vợ quên béng mất, cứ nhằm bên đông mà đái, chị vừa đái xong thì bỗng đất rung rung chuyển mình, cây lá chao đảo, gió thổi ào ào. Cây đa trồi gốc bay lên khỏi mặt đất. Cuội vừa về thấy thế, cuội hốt hoảng vứt ngay gánh củi, vội chạy đến tóm lấy gốc cây, nào ngờ cây đã bay quá đầu người, không tài nào giữ cây nổi. Cuội nhất định không buông tay, thành ra cả người cả cây cứ thế bay lên trời.

Từ đó trở đi, Cuội ở luôn cung trăng với cả cái cây quý của mình. Mỗi năm cây chỉ rụng xuống biển có một lá. Bọn cá heo đã chực sẵn, khi lá xuống đến mặt nước là chúng tranh nhau đớp lấy, coi như món thuốc quý để cứu chữa cho tộc loại chúng. Nhìn lên mặt trăng, người ta thấy một vết đen rõ hình một cây cổ thụ có người ngồi dưới gốc, người ta gọi cái hình ấy là hình chú Cuội ngồi gốc cây đa.

Dân gian ta có bài đồng giao về chú Cuội:

Chú Cuội ngồi gốc cây đa,
Để trâu ăn lúa gọi cha ời ời.
Cha còn cắt cỏ trên trời,
Mẹ còn cưỡi ngựa đi mời quan viên.
Ông thì cầm bút cầm nghiên,
Ông thì cầm tiền đi chuộc lá đa.

Xem thêm: Nguồn gốc và ý nghĩa Tết Trung Thu

Sưu tầm, tổng hợp